Trabzon Demek Temel Demek: Karadeniz Fıkraları ve Trabzon İnsanı

Trabzon'da bir çay bahçesinde biraz oturun; sohbetin bir yerinde mutlaka bir fıkra açılır. Temel fıkraları ve genel olarak Karadeniz fıkraları, bölge insanının hızını, hazırcevaplığını ve kendine gülebilme becerisini anlatan, ağızdan ağıza yayılmış küçük hikâyelerdir. Trabzon demek… serimizin bu yazısında birkaç kısa ve temiz fıkrayı kendi cümlelerimizle anlatıyor, ardından fıkraların arkasındaki insanı, şiveyi, horonu ve kemençeyi konuşuyoruz. Çünkü bu mizah, onu yaşatan insanların arasında bambaşka bir tat verir.

Temel kimdir? Fıkraların kahramanları

Karadeniz fıkraları denince akla ilk Temel gelir. Yanında çoğu zaman yakın arkadaşı Dursun ve eşi Fadime bulunur. Fıkraların büyük kısmı anonimdir; ilk kimin anlattığı bilinmez, her anlatan biraz kendinden katar. Konuları da hayatın kendisidir: deniz ve hamsi, yayla ve yağmur, okul, futbol ve tabii aile. Temel adı Trabzon ve Doğu Karadeniz'de yaygın bir isimdir; kahramanın bu kadar sevilmesinde, herkesin çevresinde bir Temel tanımasının da payı olsa gerek.

Bu fıkralarda Temel bazen saf görünür ama çoğu zaman beklenmedik bir mantıkla herkesi şaşırtır. Kahkaha, birini küçümsemekten değil, durumun tuhaflığından doğar. Aşağıdaki fıkraları da bu ruhla, kendi cümlelerimizle yazdık.

Yedi kısa Temel fıkrası

Yaylada sis

Bir turist, yaylada etrafı saran beyazlığa bakıp sormuş: "Burada hep böyle sis mi olur?" Temel gülümsemiş: "Sis değil o uşağum. Bulutlar da yaylaya çay içmeye gelir; biraz oturur, giderler."

Komşunun çamaşırları

Fadime her sabah pencereden bakıp söylenirmiş: "Şu komşuya bak, çamaşırları yine kirli asmış!" Bir sabah şaşırmış: "Temel, bugün tertemiz asmışlar!" Temel çayını yudumlamış: "Ben sabah bizim camları sildum da."

Misafir

Dursun sormuş: "Temel, misafirlerin ne zaman gidiyor?" Temel düşünmüş: "Bilmeyrum. Daha üçüncü sofrayı kaldırmadık ki gitmeyi konuşalım."

Acele

Temel'e sormuşlar: "Neden hep böyle hızlı yürürsün?" Temel adımını yavaşlatmadan cevap vermiş: "Yavaş yürürsem düşüncelerum arkamdan yetişir, bir de onlarla uğraşırum."

Hamsi

Bir misafir sormuş: "Temel, hamsiyle kaç çeşit yemek yapılır?" Temel saymaya başlamış: "Tava, buğulama, pilav, köfte…" Sonra durmuş: "Siz akşam bize gelin, gerisini Fadime anlatsın. Ben sayarken acıktım da."

Horon dersi

Bir misafir horonun sırrını sormuş. Temel anlatmış: "Kolay. Kemençe başlayınca omuzlarını titret, ayağını yere vur, yorulduğunu da kimseye belli etme. Gerisini kemençe halleder."

Yağmur

Gezmeye gelen biri yakınmış: "Burada yağmur hiç durmaz mı?" Temel omuz silkmiş: "Durur tabii. O zaman da kar yağar."

Şaka bir yana, mevsimlere göre havayı merak ediyorsanız Trabzon'a ne zaman gidilir yazımıza göz atın.

Karadeniz insanı özellikleri: hızlı, esprili, misafirperver

Fıkralar abartır ama boşuna doğmaz. Trabzon'da kısa süre geçirenler bile birkaç şeyi hemen fark eder:

• Hız: Konuşma da, yürüyüş de, karar vermek de çabuktur; tıpkı horonun temposu gibi.
• Hazırcevaplık: Sorduğunuz soruya çoğu zaman önce bir espri, sonra asıl cevap gelir.
• Misafirperverlik: Çay ikram edilmeden sohbet başlamaz; "doydum" dediğinizde bile önünüze bir tabak daha gelebilir.
• Çalışkanlık: Dik yamaçlardaki fındık ve çay bahçeleri, bu toprağın emekle yeşerdiğini hatırlatır.
• Memleket sevgisi: Yayla, deniz, horon ve Trabzonspor sohbetin değişmez konularıdır.
• Kendine gülebilmek: Temel fıkralarını en keyifle anlatanlar çoğu zaman Karadenizlilerin kendileridir.

Misafir ağırlamak burada bir gönül işidir. Sofraya sıcak bir kuymak, mevsimindeyse hamsi gelir; çay ise hiç bitmez. Bu sofranın lezzetlerini Trabzon'da ne yenir rehberimizde ve hamsili pilav yazımızda bulabilirsiniz.

Elbette her insan farklıdır ve hiçbir şehir tek bir kalıba sığmaz. Ama bu sıcaklık, bölgeye gelen misafirlerin sık sık söz ettiği bir şeydir. Futbol tutkusunu merak ederseniz Trabzon futbol kültürü yazımız ve Trabzonspor maçıyla Trabzon gezisi rehberimiz size göre.

Uşak, ula, da: Karadeniz şivesinin tadı

Fıkraların yarı tadı şivededir. Trabzon ağzında "uşak" çocuk ya da genç demektir; birine "uşağum" diye seslenmek sevgi doludur. "Ula" samimi bir hitaptır. Kimi eklerde sesler değişir: "geldim" yerine "geldum", "bilmiyorum" yerine "bilmeyrum" duyarsınız. Cümle sonuna eklenen "da" ise ritim ve vurgu katar: "Gel da!" demek, "Hadi gel artık" demektir.

Ula uşağum, nereye böyle? Gel da bir çay iç, sonra gidersun.

Karadeniz şivesi her ilçede, hatta her vadide biraz değişir; Rize'nin, Trabzon'un, Ordu'nun konuşması birbirine benzese de aynı değildir. Bu yüzden fıkrayı yazıyla okumak başka, bir Trabzonlunun ağzından dinlemek bambaşkadır.

Horon, kemençe ve mizah

Karadeniz'de mizah müzikten ayrı düşünülemez. Kemençenin hızlı ve kıvrak sesi yükselince omuz omuza horon başlar; ritim hızlandıkça kahkahalar da artar. Horonun adımları yöreden yöreye değişir, ama sıraya katılan herkes kısa sürede o enerjinin parçası olur. Düğünlerde ve yayla şenliklerinde rastlanan atma türkülerde ise kemençe eşliğinde dörtlükler karşılıklı ve doğaçlama söylenir; takılmalar ve cevaplar birbirini izler. Bu atışmalar, Temel fıkralarındaki hazırcevaplığın müziğe dökülmüş hâli gibidir. Konuyu daha yakından tanımak isterseniz kemençe ve horon yazımıza göz atın.

Bu sıcakkanlılığı yerinde yaşayın

Bir fıkrayı ezberleyip anlatmak kolay; ama Karadeniz mizahının asıl tadı, yayla yolunda dinlediğiniz hikâyede, çay ocağında tanıştığınız bir amcanın şakasında, rehberin yol boyu paylaştığı yerel anekdotlardadır. Bu sıcakkanlılığı en iyi yerinde, rehberlerimizle yaşarsınız.

Trabzon merkezli, TÜRSAB A grubu belgeli Sümela Turizm olarak rotayı planlama derdini üstleniyoruz; dilerseniz otelinizden alınma seçeneğini de ekleyebilirsiniz. İster grup turuna katılın, ister size ya da ailenize özel araçlı bir tur planlayalım. Trabzon'un Çaykara ilçesindeki göl kıyısında dağ havası için Uzungöl Turu, komşu Rize'nin Çamlıhemşin ilçesindeki ünlü yaylayı görmek için Ayder Turu güzel birer seçenek. Yola çıkmadan önce Uzungöl'de gezilecek yerleri, Ayder Yaylası rehberimizi ve Karadeniz yaylaları rehberimizi okuyabilirsiniz.

Tarihleri, fiyatı ve programı Uzungöl Turu sayfasında görebilir, online rezervasyon yapabilirsiniz. Size ya da grubunuza özel bir plan isterseniz WhatsApp’tan yazın, rotayı birlikte hazırlayalım.

Bu yazı, Trabzon demek… serimizin beşincisi. Serinin diğer yazılarında Trabzon'un nesi meşhur sorusunu, Panagia Sümela'nın hikâyesini, Trabzonspor maçıyla birleşen bir şehir gezisini, Trabzon'dan ne alınacağını ve Trabzon'a ne zaman gidileceğini anlattık.

Sık sorulan sorular

Temel fıkraları Karadenizlileri kırar mı?

Saygıyla ve küçümsemeden anlatıldığında genellikle kırmaz; pek çok Karadenizli bu fıkraları kendisi de keyifle anlatır. Önemli olan, fıkrayı bir insanı ya da yöreyi aşağılamak için değil, birlikte gülmek için anlatmaktır.

Karadeniz şivesini anlamakta zorlanır mıyım?

Genellikle hayır. Şive kulağa hızlı gelse de anlaşılır bir Türkçedir; kısa sürede "uşak" ile "da"ya alışırsınız. Rehberlerimiz yol boyunca merak ettiğiniz kelimeleri de seve seve açıklar.

Turlarda horon ya da kemençe dinleme fırsatı olur mu?

Bu, tura, mevsime ve o günün programına bağlıdır; yaz aylarındaki yayla şenliklerinde horona ve kemençeye rastlamak daha olasıdır. Güncel programı ilgili tur sayfasında görebilir, özel isteklerinizi bize WhatsApp'tan iletebilirsiniz.