Trabzon Demek Sümela Demek: Sümela Manastırı Tarihi ve Panagia Sumela Hikâyesi

Sümela Manastırı tarihi, bir rüyayla başlayıp yüzyıllar boyunca dualar, fermanlar ve vedalarla örülen uzun bir hikâye. Maçka'da, Karadağ'ın Altındere Vadisi'ne bakan sarp yamacına yaslanan bu yapıyı Ortodoks dünyası Panagia Sumela, yani Mela'daki Meryem Ana olarak anar. Bu yazıda kuruluş efsanesinden 1923'teki vedaya, ikonanın yolculuğundan bugünkü ayinlere kadar Sümela Manastırı'nın hikâyesini anlatıyoruz.

Giriş, yürüyüş yolu ve ziyaret saatleri gibi pratik konuları merak ediyorsanız Sümela ziyaretçi rehberimize göz atabilirsiniz; burada yalnızca manastırın hikâyesine odaklanıyoruz.

Kısa bir zaman çizelgesiyle başlayalım:

• 4. yüzyıl: Rivayete göre Barnabas ve Sophronios manastırı kurar; kuruluş genellikle 386 yılı civarına tarihlenir.
• 6. yüzyıl: İmparator Justinianus döneminde onarılıp genişletildiği aktarılır.
• 1365: Trabzon İmparatoru III. Aleksios'un altın mühürlü belgesiyle ayrıcalıkları güvenceye alınır.
• 1461: Trabzon'u alan Fatih Sultan Mehmed manastırı koruması altına alır.
• 1923: Nüfus mübadelesiyle keşişler manastırdan ayrılır.
• 1931: Toprağa gömülen ikona çıkarılıp Yunanistan'a götürülür.
• 2010: Manastırda yıllar sonra ilk kez 15 Ağustos ayini yapılır.
• 2015-2022: Kaya düşmesi riskine karşı restorasyon; 1 Mayıs 2022'de tüm alanlarıyla yeniden açılış.

Bir rüyayla başlayan hikâye: Barnabas ve Sophronios

Anlatılan efsaneye göre Atinalı iki keşiş, Barnabas ve Sophronios, aynı gece aynı rüyayı görür. Rüyada Meryem Ana onlara, Aziz Luka'nın yaptığına inanılan ikonasının uzak bir dağda, bir mağarada beklediğini söyler ve doğuya, Trabzon'a gitmelerini ister. İki keşiş yola çıkar, uzun bir yolculuğun ardından Karadağ'ın yamacındaki mağarayı ve ikonayı bulur. Bazı anlatımlarda ikonayı mağaraya meleklerin taşıdığı da söylenir.

Manastır, bu mağaranın çevresinde, kayalığa yaslanarak inşa edilir. Kuruluşun tam tarihi bilinmiyor; kaynaklar genellikle Bizans İmparatoru I. Theodosius dönemini, 386 yılı civarını işaret ediyor. Efsanenin ayrıntıları anlatıcıya göre değişse de özü hep aynı: Sümela, bir ikonanın etrafında doğmuş bir manastır.

Panagia Sumela ikonası

Panagia, Yunancada Meryem Ana için kullanılan ve tümüyle kutsal anlamına gelen bir unvan. Sümela adının ise Pontus Rumcasında Mela'da anlamına gelen bir söyleyişten türediği düşünülüyor. Mela, kara anlamına gelen kelimeyle ilişkilendiriliyor; manastırın yaslandığı dağın adı da bugün Karadağ.

İkonanın kendisi, Meryem'i kucağında çocuk İsa ile gösteren ve geleneğe göre Aziz Luka'ya atfedilen bir tasvir. Manastırın ünü büyük ölçüde bu ikonadan gelir; hacılar yüzyıllar boyunca onun önünde dua etmek için Sümela'ya uzun yollar yürüdü.

Bizans'tan Trabzon İmparatorluğu'na

Manastırın 6. yüzyılda, İmparator Justinianus döneminde komutan Belisarius tarafından onarılıp genişletildiği aktarılır. En önemli ayrıcalıklarını ise 1204'te kurulan Trabzon İmparatorluğu döneminde aldı. Komnenos hanedanından III. Aleksios, 1365 tarihli altın mühürlü belgesiyle manastırın özerkliğini ve vergi muafiyetlerini güvenceye aldı. Şehrin bu döneminden kalan diğer izleri Trabzon İmparatorluğu ve Komnenos izleri yazımızda bulabilirsiniz.

Osmanlı döneminde Sümela

1461'de Trabzon'u alan Fatih Sultan Mehmed manastırı koruması altına aldı ve ayrıcalıklarını tanıdı; sonraki padişahlar da bu hakları yeniledi. Özellikle III. Selim ve II. Mahmud dönemlerinde manastır büyük onarımlar gördü. 18. yüzyılda birçok bölümü yenilendi, bazı duvarları fresklerle süslendi. Kaya kilisesinde farklı dönemlere ait fresk katmanlarının üst üste görülebildiği yüzeyler var.

Manastır tek bir binadan ibaret değil. Merkezdeki kaya kilisesinin çevresinde şapeller, keşiş ve öğrenci odaları, misafirhaneler, bir çan kulesi ve mahzenler kayalığın yamacına basamak basamak yerleşmiş. Restorasyonun ardından bu bölümlerin bir kısmı yıllar sonra yeniden ziyaretçilerle buluştu.

Bu freskleri ve manastırın cephesini fotoğraflamak isterseniz Sümela'da fotoğraf noktaları yazımız işinize yarar.

1923: Veda ve ikonanın yolculuğu

Lozan Antlaşması'nın ardından gerçekleşen Türk-Yunan nüfus mübadelesiyle 1923'te keşişler Sümela'dan ayrıldı. Mübadele, Karadeniz'de yalnızca Sümela'nın değil, pek çok ailenin hayatını değiştiren büyük bir kopuştu. Keşişlerin ayrılmadan önce ikonayı ve bazı değerli eşyaları toprağa gömdükleri anlatılır. Manastır boş kaldı; 1930'da çıkan bir yangın ahşap bölümlerini büyük ölçüde yok etti.

1931'de, iki ülke arasındaki yakınlaşma döneminde Türk hükümetinin izniyle Sümela'nın keşişlerinden Ambrosios Trabzon'a geldi ve gömülü ikonayı çıkardı. İkona bir süre Atina'da bir müzede korundu. 1950'lerin başında ise Yunanistan'ın Makedonya bölgesinde, Vermio Dağı'ndaki Kastania'da kurulan Panagia Sumela Manastırı'na taşındı. Bugün de orada korunuyor.

15 Ağustos ayini ve restorasyon

15 Ağustos, Ortodoks takviminde Meryem Ana'nın vefatının ve göğe alınışının anıldığı gün; Sümela için de özel bir tarih. 2010'da resmî izinle manastırda yıllar sonra ilk kez bu ayin yapıldı. O günden bu yana ayin pek çok yıl tekrarlandı; Fener Rum Patriği Bartholomeos'un yönettiği yıllar da oldu, farklı bir güne kaydırıldığı yıllar da. Ayin dönemlerinde Trabzon, çeşitli ülkelerden gelen Ortodoks ziyaretçileri ağırlıyor. Ayinin tarihi ve koşulları her yıl ayrıca açıklanıyor.

Manastırın kendisi de zorlu bir dönemden geçti. Kaya düşmesi riski nedeniyle Eylül 2015'te ziyarete kapatılan Sümela'da kapsamlı bir restorasyon ve kaya güçlendirme çalışması yapıldı. Bu süreçte gizli bir geçitle ulaşılan, cennet ve cehennem tasvirli fresklere sahip bir şapel ile çile odaları gün yüzüne çıktı. Manastır 2019'da kısmen, 1 Mayıs 2022'de ise tüm alanlarıyla yeniden ziyarete açıldı.

Trabzon kimliğinde Sümela'nın yeri

Bugün Trabzon denince akla gelen ilk görüntülerden biri, ormanın içinden yükselen o kayalık cephe. Sümela, 2000 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alındı ve haberlere yansıyan rakamlara göre 2025'te 500 binden fazla ziyaretçi ağırladı. Ama Trabzonlular için manastır turistik bir duraktan fazlası: farklı inançların ve dönemlerin aynı kayalıkta buluştuğu, şehrin çok katmanlı geçmişinin en görünür hatıralarından biri.

Manastıra varmadan önce Altındere'nin yoğun ormanları ve vadinin dibinden akan dere, bu hikâyeye yakışır bir giriş hazırlar. Sümela'yı tarihini bilerek görmek, kayalığa bakarken yüzyılları da görmek demek.

Trabzon'un Sümela dışında nelerle meşhur olduğunu Trabzon'un nesi meşhur yazımızda topladık; maç için şehre gelecekseniz Trabzonspor maçı ve Trabzon gezisi yazımız da işinize yarar.

Rehberli Sümela turumuzda manastırın yanı sıra Karaca Mağarası, Zigana ve Hamsiköy gibi duraklar da programda; yolu, saati ve sırayı biz düşünüyoruz, siz yalnızca anın tadını çıkarıyorsunuz.

Tarihleri, fiyatı ve programı Sümela Turu sayfasında görebilir, online rezervasyon yapabilirsiniz. Size ya da grubunuza özel bir plan isterseniz WhatsApp'tan yazın, rotayı birlikte hazırlayalım.

Sık sorulan sorular

Sümela Turu kaçta başlıyor?

Kalkış saati ve tur günleri sezona göre değişebiliyor. Güncel programı Sümela Turu sayfasında görebilirsiniz. Otelden alınış seçeneğini eklerseniz alınış saatiniz kalkış saatine göre ayarlanır ve size önceden bildirilir.

Turda manastırın tarihi anlatılıyor mu?

Evet. Turlarımızda Türkçe rehberlik hizmeti var; rehberimiz gün boyunca Sümela ve diğer duraklar hakkında bilgi veriyor. Bu yazıyı okuyup gelirseniz kuruluş efsanesini ya da ikonanın yolculuğunu yerinde sorup konuşmak daha keyifli olur.

Ailemize özel Sümela turu yapılabilir mi?

Evet. Grup turunun yanında, size özel araç ve şoförle yapılan özel tur seçeneğimiz de var. Özel turda saatleri ve durakları birlikte belirliyoruz; çocuklu ya da yaşlı aile bireyleriyle geziyorsanız temponuza uygun bir plan hazırlayabiliriz. Çocuklarla Trabzon gezisi yazımızda da öneriler bulabilirsiniz.