Zilkale (Zil Kale) Nerede? Tarihi, Mimarisi ve Adının Hikâyesi

Kısaca: Zilkale (Zil Kale), Rize'nin Çamlıhemşin ilçesinde, Fırtına Vadisi'ne hakim sarp bir kayanın üzerinde yükselen ortaçağ kalesidir. Ormanla çevrili surları, dört katlı baş kulesi ve vadiye açılan manzarasıyla Karadeniz'in en etkileyici tarihi yapılarından biridir. Zilkale'yi görmenin en kolay yolu, Sümela Tur'un Trabzon çıkışlı Pokut Yaylası Turu ya da Gito Badara Turu ile rehber eşliğinde gezmektir.

Zilkale'nin tarihi

Zilkale'nin kesin yapım tarihi bilinmiyor ve kaynaklar bu konuda ayrışıyor. Bazı haber kaynakları kaleyi 13. yüzyılda Komnenoslara bağlarken, Vikipedi 14. ya da 15. yüzyılı işaret ediyor. Tarihçi Anthony Bryer'e göre kale, Trabzon İmparatorluğu döneminde merkezi yönetim ya da yerel beyler tarafından yaptırılmış olabilir.

Kalenin görevi ise daha net: Kültür Portalı'na göre Zilkale, Kale-i Bala, Ciha Kale ve Kız Kalesi ile birlikte İspir'e uzanan önemli bir ortaçağ kervan yolunun güvenliğini sağlıyordu. Osmanlıların bölgeyi fethinden sonra da kullanılan kalenin 1800'lerin sonuna kadar işlev gördüğü aktarılıyor. Kalede bulunan iki el topu bugün Trabzon Müzesi'nde sergileniyor.

Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın 2008'de başlattığı restorasyon, Kültür Portalı'na göre 2011'de tamamlandı. Arkeolojik sit alanında bulunan Zilkale, Bakanlığın 2018'de açıklanan "Türkiye'nin en görkemli 13 kalesi" sıralamasında ilk sırada yer aldı.

Zilkale'nin mimarisi ve bölümleri

Kale üç bölümden oluşur: dış surlar, orta surlar ve iç kale. Kültür Portalı'na göre kuzeybatıdaki patikadan dış sur kapısına varılır, bir terasa çıkılarak ikinci kapıdan orta surlara girilir. Orta kalede öne çıkan bölümler şunlardır:

• Muhafız binası: Kaleyi koruyan askerlerin kullandığı yapı.
• Şapel: Tarihçi Bryer'in kuzey duvarına yaslanmış apsisli, dikdörtgen bir oda olarak tanımladığı küçük ibadet alanı.
• Baş kule: Duvarlardaki hatıl izleri ve kiriş deliklerinden dört katlı olduğu anlaşılır. Doğuya bakan yüzlerinde kemerli pencereler, diğer yüzlerinde mazgallar bulunur; tepesi bir terasla son bulur.
• Burçlar: Kaynaklar sekiz burçtan ve Zil Deresi'ne inen merdivenli bir yoldan söz eder.

Kültür Portalı, kalenin oturduğu kaya kütlesini deniz seviyesinden yaklaşık 750, dere yatağından yaklaşık 100 metre yüksekte gösterir; bazı yabancı kaynaklar ise daha yüksek rakamlar verir. Rakam ne olursa olsun, surların vadinin üzerinde asılı durduğu hissi değişmez.

Neden "Zil" Kale?

Ad çoğu zaman Türkçede "çan" anlamına gelen "zil" kelimesiyle açıklanır. Ancak Türkçe Vikipedi'ye göre kalenin eski adı "Zir Kale", yani "Aşağı Kale"dir ve bu ad halk ağzında zamanla "Zil Kale"ye dönüşmüştür. 1871 tarihli Trabzon Vilayeti Salnamesi de bölgedeki iki harap kaleyi "Kale-i Bala" (Yukarı Kale) ve "Zir" adlarıyla anar. Bu açıklamaya göre Zilkale, Kale-i Bala'ya göre "aşağıdaki kale"dir.

Kaleden manzara ve fotoğraf

Zilkale'yi unutulmaz kılan, konumudur. Ormanla kaplı yamaçların ortasında, sarp bir kayanın üzerinden Fırtına Deresi'ne bakan taş surlar, her açıdan etkileyici bir kare sunar. Birkaç fotoğraf önerisi:

• Kaleyi ormanla birlikte çerçeveleyen geniş açılı kareler, yapının vadideki konumunu en iyi anlatan fotoğraflardır.
• Orta surların içinden baş kuleye doğru çekilen kareler, kalenin kademeli yapısını gösterir.
• Sisli ya da bulutlu günlerde kale, sisin içinden yükselen bir silüete dönüşür; bu da ayrı bir fotoğraf fırsatıdır.
• Patika ve basamaklarda rahat, kaymayan ayakkabı tercih edin.

Zilkale'yi görmek için en güzel mevsim

Kaleyi yılın her döneminde ziyaret etmek mümkündür. Yazın çevresindeki orman yemyeşildir; sonbaharda ise yeşilin yerini sarı ve kahverengi tonlar alır ve kale bambaşka bir görünüme bürünür. Karadeniz'de hava çabuk değişebildiği için yanınızda ince bir yağmurluk bulundurmanızı öneririz. Turlarımızın güncel tarihlerini WhatsApp hattımızdan öğrenebilirsiniz.

Zilkale'yi Sümela Tur ile gezin

2005'ten beri Trabzon'da hizmet veren TÜRSAB A grubu seyahat acentesi Sümela Tur (belge no: 7059) ile Zilkale'yi rehber eşliğinde, yol ve park derdi olmadan görebilirsiniz.

Pokut Yaylası Turu

Trabzon çıkışlı günübirlik turumuz 08:00'de başlar: Fırtına Vadisi, Çinçiva (Şenyuva) Köprüsü ve köy kahvesinde mola, ardından Zilkale. Yaklaşık 2075 metredeki Pokut Yaylası'nda fotoğraf ve öğle yemeği, Sal Yaylası'nda yaklaşık 30 dakikalık doğa yürüyüşü ve serbest zaman. Lüks araçla ulaşım, Türkçe rehber ve zorunlu seyahat sigortası dahildir. Pokut Yaylası Turu'nu inceleyin.

Gito Badara Turu

Yine Trabzon çıkışlı ve 08:00'de başlayan bu rotada Sürmene bıçakları, Fırtına Vadisi (isteğe bağlı zipline ve salıncak), Çinçiva Köyü'ndeki Sevdaluk Evi ve 2000–2100 metredeki Gito Yaylası'nda serbest zaman ile öğle yemeği var. Ardından, tarihi ticaret yolunu korumak için vadiye en hakim noktalardan birine kurulan Zilkale'yi gezip günü Palovit Şelalesi'nde tamamlıyoruz. Gito Badara Turu'nu inceleyin.

Karadeniz Turu

Bölgeyi birkaç günde keşfetmek isteyenler için Karadeniz Turu paketimiz, Ayder yolunda Çinçiva Köyü ve Köprüsü, Zilkale ve Palovit Şelalesi'ni de kapsar. Tüm seçenekler Karadeniz yayla turları sayfamızda.

Tarih ve yer durumu için WhatsApp'tan 0532 170 91 54 numarasıyla bize yazın; size en uygun turu birlikte seçelim.

Bu turda Zilkale ile birlikte şuraları da görürsünüz

• Fırtına Vadisi: Kalenin içinde yer aldığı yeşil kanyon. Fırtına Vadisi ve Zilkale gezi rehberi
• Çinçiva (Şenyuva) Köprüsü ve Sevdaluk Evi: Tarihi taş kemer köprü ve köy. Çinçiva Köyü rehberi
• Pokut Yaylası: Bulutların üzerindeki yayla. Pokut Yaylası gezi rehberi
• Sal Yaylası: Pokut turunda kısa doğa yürüyüşü. Sal Yaylası rehberi
• Gito ve Badara: Çamlıhemşin'in yüksek yaylaları. Gito ve Badara rehberi
• Palovit Şelalesi: Gito Badara ve Karadeniz turlarının durağı.

Sık sorulan sorular

Zilkale nerede?

Zilkale, Rize'nin Çamlıhemşin ilçesinde, Fırtına Vadisi'nde, Fırtına Deresi'nin batı yamacındaki sarp bir kayanın üzerindedir. Sümela Tur'un Pokut Yaylası ve Gito Badara turlarının durağıdır.

Zilkale ne zaman yapıldı?

Kesin tarih bilinmiyor. Kaynaklar 13. yüzyıl ile 14.–15. yüzyıl arasında farklı tarihler veriyor; kale genellikle Trabzon İmparatorluğu dönemiyle ilişkilendiriliyor.

Zilkale'nin adı ne anlama geliyor?

Ad genellikle "zil" (çan) kelimesiyle açıklanır; ancak eski kaynaklardaki "Zir" biçiminin "aşağı" anlamına geldiği ve adın zamanla "Zil"e dönüştüğü belirtilir.

Zilkale hangi turlarda var?

Pokut Yaylası Turu, Gito Badara Turu ve çok günlü Karadeniz Turu programlarında yer alır. Rehberli turda kalenin hikâyesini yerinde dinler, ulaşımı düşünmeden günün tadını çıkarırsınız.

Kapak fotoğrafı: Zil Kale'de sonbahar renkleri, Arif Miletli, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.